Sudski imunitet stranih država, diplomatskih i konzularnih predstavnika i međunarodnih organizacija i njenih funkcionera značajan je sa aspekta parničnog postupka (član 26. ZPP-a), u krivičnom postupku (čl. 166. stav 3 . i 219. Zakonika o krivičnom postupku), kao i u upravnom postupku (član 25. ZUP-a).

1. PRAVNI IZVORI

Izuzeće od jurisdikcije stranih država posebno se tretira u Evropskoj konvenciji o imunitetu država od 16. maja 1972. godine , kao i u, značajnom za latinoameričke zemlje, Kodeksu Bustamante od 22. februara 1929. godine. Odredbe o imunitetu diplomatskih i konzularnih predstavnika sadržane su posebno u Bečkoj konvenciji o diplomatskim odnosima od 18. aprila 1961. godine, u Bečkoj konvenciji o konzularnim odnosima od 24. aprila 1963. godine (obe važe i za SR Jugoslaviju, odnosno Srbiju i Crnu Goru). Izuzeće od jurisdikcije međunarodnih javnih organizacija i njihovih funkcionera uređuju posebne konvencije: Konvencija o privilegijama i imunitetima Ujedinjenih nacija od 13. februara 1946. godine, Konvencija o privilegijama i imunitetima specijalizovanih ustanova od 21. novembra 1947. godine, Bečka konvencija o predstavljanju država u njihovim odnosima sa međunarodnim organizacijama univerzalnog karaktera od 14. marta 1975. godine (SR Jugoslavija ih je ratifikovala). Odredbe o imunitetu sadrže i druge višestrane međunarodne konvencije i bilateralne konvencije (o konzularnim odnosima o osnivanju i sedištu međunarodnih javnih organizacija i dr.).
Komisija za međunarodno pravo pri Ujedinjenim nacijama, posle višegodišnjeg rada na međunarodnom dokumentu koji bi se bavio jurisdikcionim imunitetom država i njihove imovine, uspela je da ga sačini pa je Generalna skupština Ujedinjenih nacija u Njujorku, 2. decembra 2004. godine, usvojila Konvenciju Ujedinjenih nacija o sudskom imunitetu država i njihove imovine, koja još nije stupila na snagu. Ova multilateralna konvencija ima 33 člana i u njoj se detaljno uređuju pitanja imuniteta, posebno slučajevi kad se država ne može pozvati na svoj imunitet (trgovačke transakcije, ugovor o zaposlenju, trgovački brodovi, korporativna i kompanijska prava države i dr.). Odredbe o sudskom imunitetu sadrži i multilateralna Konvencija o specijalnim misijama od 16. decembra 1969. godine, zatim Protokol o pravnoj sposobnosti i privilegijama i imunitetima Evropskog udruženja slobodne trgovine od 28. jula 1960. godine, itd.
Sve bilateralne konzularne konvencije sadrže odredbe o privilegijama i imunitetima konzularnih funkcionera i to naročito o nepovredivosti prostorija konzulata i zaštiti konzularnih funkcionera od kaznenog sudstva države prijema.
Neke države su pitanje sudskog imuniteta uredile svojim posebnim zakonima. U Sjedinjenim Američkim Državama usvojena je tzv. doktrina restriktivnog imuniteta stranih država, koja je našla svoj normativni izraz u Zakonu o imunitetima stranog suverena iz 1976. godine (The Foreign Sovereign Immunities Act of 1976). Taj zakon ograničava imunitet strane države na slučajeve koji se tiču javnih akata države (acta iure imperii); a ne proširuje imunitet na sporove koji se tiču komercijalnih ili privatnih akata (acta iure gestionis), tako da se u komercijalnim stvarima strani suveren (država) ne može pozivati na sudski imunitet. Ovaj zakon ozvaničava kraj dugo vremena vladajuće teorije apsolutne suverenosti koja se u anglosaksonskim državama izražavala u maksimi "King can do no wrong" (kralj ne može da učini nepravo).
I Velika Britanija donela je 1978. godine zakon o imunitetu država (State Immunity Act, 1978) kojim su unete radikalne izmene u materiji sudskog imuniteta koji je u toj zemlji tradicionalno do tada smatran apsolutnim i neograničenim. Poseban zakon donela je i Kanada (1981), a ovo pitanje su uredile i druge države: Danska, Grčka, Italija, Poljska, Belgija, Brazil i dr.
U zakonodavstvu Srbije i Crne Gore, ovo pitanje nije posebno uređeno, a procesni zakoni u tom pogledu upućuju na primenu "pravila međunarodnog prava" (član 26. ZPP-a, član 219. . ZKP-a i član 25. ZUP-a), što podrazumeva primenu međunarodnih ugovora, međunarodnih običajnih pravila i opštih načela međunarodnog prava.

2. SUDSKI IMUNITET STRANE DRŽAVE

Dve doktrine. Koncepcija apsolutnog sudskog imuniteta strane države danas je prevaziđena jer bi dovodila do apsurdne situacije da država, koja u današnjim okolnostima sve češće zaključuje privredne i razne privatnopravne poslove, bude faktički neodgovorna pred sudom ili drugim organom strane države. Teorija apsolutnog sudskog imuniteta koja se zasniva na tezi da "jednak jednakome ne može da sudi" (par in parem non habet iurisdictionem), kočila bi pravni promet i stvarala pravnu nesigurnost. Zato u većini država, kao i u Srbiji, preovlađuje doktrina restriktivnog sudskog imuniteta koja polazi od toga da u svakom konkretnom slučaju treba ispitati u kom svojstvu strana država istupa kao učesnik u jednom pravnom odnosu. U skladu s tim, sudski imunitet bi se priznao onda kada se iz okolnosti slučaja može utvrditi da je strana država istupala kao nosilac suvereniteta i javne vlasti i preduzimala tzv. akte iure imperii, dok za privatnopravna tzv. akta iure gestionis strana država ne bi uživala sudski imunitet.
I Evropska konvencija o imunitetu država Saveta Evrope iz 1972. godine usvaja načelo ograničenog sudskog imuniteta države, pa tako, jedna država pred sudom druge države ugovornice ne može se pozivati na svoj imunitet: 1) ako je sama pokrenula sudski postupak ili se u njega uključila kao intervenient, 2) ako je nakon dostavljene joj tužbe podigla protivtužbu protiv tužioca, 3) ako se dobrovoljno i izričito odrekla svog imuniteta, npr. putem međunarodnog ugovora, klauzule u nekom ugovoru i dr., 4) kad se sudski postupak odnosi na ugovor o zapošljavanju između te države i nekog pojedinca, 5) ukoliko sa jednim ili više lica učestvuje u nekoj kompaniji, udruženju ili drugom pravnom entitetu registrovanom na teritoriji države gde se vodi sudski postupak, 6) kad na teritoriji države suda poseduje neki ured, agenciju ili ustanovu u kojoj je angažovana kao i neko privatno lice, 7) ako se sudski postupak odnosi na pravo intelektualne svojine koje je zaštićeno u državi suda, akoje strana država navodno krši, 8) ako se sudski postupak odnosi na njena prava, obaveze ili interese vezane za korišćenje ili posedovanje nepokretne imovine na teritoriji države suda, 9) kad se sudski postupak odnosi na njeno imovinsko pravo koje proizlazi iz nasledstva, poklona ili nepuštene imovine (bona vacantia). Neće se smatrati da se država odrekla svoga imuniteta ukoliko se pojavi pred sudom druge države ugovornice kako bi dokazala svoj imunitet (član 3. stav 2. Konvencije).
Sudska praksa i pravna teorija u Srbiji slede doktrinu restriktivnog sudskog imuniteta strane države. Postupajući sud neposredno ceni pravnu prirodu akata koje preduzima strana država tj. da li su u pitanju akta iure imperii ili akta iure gestionis. Pri tome sud posebno ispituje u kom svojstvu strana država istupa u spornom pravnom odnosu a posebno svrhu, karakter kao i cilj tog pravnog odnosa. Ako se iz okolnosti slučaja može utvrditi da je strana država istupala kao nosilac suvereniteta i javne vlasti, odnosno preduzimala tzv. akte javnog karaktera, sud će se oglasiti nenadležnim, ukinuće sprovedene radnje u postupku i odbaciće tužbu (član 16. ZPP-a). U međunarodnom pravu nema kriterijuma na osnovu kojih bi se na jedan pouzdan način vršilo razgraničenje između "javnih" i "privatnih" akata države tako da sudovi to cene od slučaja do slučaja, što omogućava određenu elastičnost ali i izvesnu pravnu nesigurnost država u obavljanju njenih osnovnih funkcija.
Pozivanje na imunitet. Jurisdikcioni imunitet se ne pretpostavlja niti ima automatizma u njegovoj primeni. On samo daje pravo stranoj državi da se izuzme iz domaćeg pravosuđa tako da ona može ali ne mora da koristi taj procesni institut, kao što domaća država, odnosno njen sud može da uvaži ili ne uvaži zahtev za izuzeće od sopstvene jurisdikcije. Da bi strana država bila izuzeta od jurisdikcije domaćeg suda, ona mora da se na svoj imunitet izričito pozove ili da se ne upusti u postupak, u kom slučaju sud mora da se odredi prema tom pitanju. U slučaju sumnje o postojanju i obimu prava imuniteta u parničnom postupku, objašnjenje daje nadležno ministarstvo pravde, a u krivičnom i upravnom postupku - Ministarstvo za inostrane poslove.
Odricanje od imuniteta. Strana država uvek može da se odrekne svog imuniteta bilo izričito (npr. podneskom) bilo na prećutan način, upuštanjem u spor (npr. podnošenjem odgovora na tužbu, predlogom za izvođenje dokaza) u kom slučaju se podrazumeva da je ona prihvatila nadležnost domaćeg suda. Isto tako, smatra se da se strana država odrekla svog imuniteta kad sama podnese tužbu domaćem sudu.
Nepriznavanje imuniteta. Stranoj državi neće biti priznat sudski imunitet u sporu koji za predmet ima nepokretnost na domaćoj teritoriji. Naime, ako bi sud na čijem se jurisdikcionom području nalazi predmetna nepokretnost priznao stranoj državi sudski imunitet, usled čega ne bi mogao da raspravi spor, onda nijedan drugi sud, domaći ili strani, ne bi mogao meritorno rešavati taj spor s obzirom da je za rešavanje sporova u vezi s nepokretnosti isključivo (međunarodno i mesno) nadležan sud mesta gde se nepokretnost nalazi (forum rei sitae). Sudski imunitet neće biti priznat stranoj državi ni u slučaju kad je preduzimala tzv. akte iure gestionis pojavljujući se u funkciji privatnog subjekta koji preduzima radnje lukrativnog karaktera (npr. kao akcionar u nekom preduzeću, kao vlasnik trgovačkog broda, osim vojnih i ratnih brodova koji su pokriveni imunitetom). Sudski imunitet se ne bi priznao ni u pogledu sporova u kojima je strana država korisnik poklona, testamentalni naslednik, titular autorskog prava ili prava industrijske svojine ili nosilac prava na dobru bez gospodara (bona vacantia)..
Parnični i izvršni imunitet. Nepriznavanje stranoj državi parničnog imuniteta ne znači još da će joj biti nepriznat i izvršni imunitet. Izvršni imunitet je i formalno postavljen strožije od parničnog jer kod prvog sud da bi proveo izvršenje na imovini strane države mora u svakom slučaju da zatraži i dobije prethodnu saglasnost nadležnog ministarstva pravde, osim ako je strana država izričito pristala na izvršenje (član 26. Zakona o izvršnom postupku), dok kod drugog parnični sud sam ceni postojanje i obim prava imuniteta pri čemu može, a ne mora, da zatraži objašnjenje, koje ima instruktivni karakter, od navedenog organa. I kod ocene izvršnog imuniteta strane države sud se drži pravila međunarodnog prava i odredaba međunarodnih ugovora. Izvršni imunitet strane države, kao što je slučaj kod njenog parničnog imuniteta, treba ceniti sa aspekta pravila međunarodnog prava i teorije tzv. ograničenog sudskog imuniteta.
To bi značilo da strana država u odnosu na svoju imovinu u Srbiji i Crnoj Gori, u načelu, uživa sudski, dakle i izvršni, imunitet. Izvršni imunitet treba priznati u svim slučajevima kad se radi o imovini strane države koju koriste njena diplomatsko-konzularna predstavništva (prostorije misije, nameštaj, arhiva, dokumenti, vozila i dr.), jer su te stvari zaštićene i izuzete od izvršenja multilateralnim i bilateralnim konvencijama kojima su uređeni diplomatski i konzularni odnosi. Od izvršenja bi se mogla izuzeti i imovina strane države kojom ona upravlja i raspolaže na nekomercijalnoj osnovi, kao suvereni međunarodnopravni subjekt. Izvršni imunitet bi se, dakako, uvažavao i u svim slučajevima postojanja ugovornog ili faktičkog reciprociteta između država.
Ona, pak, imovina strane države koja je u funkciji vršenja određene industrijske ili trgovačke delatnosti te države i pri čijem vršenju ta država istupa kao i svaka druga građanskopravna osoba (obligacioni ugovori, trgovački poslovi i dr.) ne bi bila izuzeta od sudskog izvršenja. Dakle, izvršenje bi se moglo dozvoliti u odnosu na onu imovinu strane države kojom ona raspolaže aktima iure gestionis (npr. sredstva strane države koja služe za privredne svrhe a nalaze se na računu u domaćoj banci), kao i u odnosu na imovinu kojom posluju državna privredna preduzeća.Tako, Bečka konvencija o diplomatskim odnosima predviđa da prostorije misije, nameštaj i drugi predmeti koji se u njima nalaze, kao i prevozna sredstva misije, ne mogu biti predmet nikakvog pretresa, rekvizicije, zaplene ili mere izvršenja (član 22. stav 3). Slične odredbe sadrže i druge konvencije kao Bečka konvencija o konzularnim odnosima i dr. Nepovredivost prostorija specijalne međunarodne misije garantovana je članom 25. Konvencije o specijalnim misijama.

3. SUDSKI IMUNITET
DIPLOMATSKIH AGENATA I KONZULARNIH FUNKCIONERA

Imunitet diplomatskih agenata i konzularnih funkcionera od kaznenog i građanskog sudstva države prijema uređen je u Bečkoj konvenciji o diplomatskim odnosima i Bečkoj konvenciji o konzularnim odnosima, kao i u bilateralnim konzularnim konvencijama.
Krivičnopravni imunitet. Ličnost diplomatskog agenta je neprikosnovena - on ne može biti podvrgnut bilo kakvoj vrsti hapšenja ili pritvora i uživa potpuni imunitet od krivičnog sudstva države kod koje je akreditovan. Odredbe o tome sadržane su u čl. 29. i 31. Bečke konvencije o diplomatskim odnosima, kojih se domaći sud mora pridržavati jer i Zakonik o krivičnom postupku (član 219. ) upućuje na primenu tih pravila.
Krivični imunitet konzularnih funkcionera je uži, oni mogu biti pritvoreni u slučaju teških krivičnih dela, dužni su da se odazovu pozivu krivičnog suda i dr. - čl. 41. i 42. Bečke konvencije o konzularnim odnosima. Slično uređuju i bilateralne konzularne konvencije.
Prekršajni imunitet. Propisima o prekršajima predviđeno je da se prekršajni postupak neće voditi niti će se izricati kazna protiv lica koja uživaju diplomatski imunitet (član 16. Zakona o prekršajima Srbije).
Građanskopravni imunitet. Diplomatski agenti oslobođeni su od građanskog (parničnog i izvršnog) sudstva države kod koje su akreditovani, sa izuzecima predviđenim u članu 31. Bečke konvencije o diplomatskim odnosima, dok se na konzularne funkcionere u tom pogledu odnosi odredba člana 43. Bečke konvencije o konzularnim odnosima.
Izuzeci od sudskog imuniteta, kad će diplomatski agent biti podvrgnut sudskoj odgovornosti u državi u kojoj je akreditovan, bez obzira na svoje diplomatsko svojstvo, su: 1) kad se država koja ga je akreditovala odrekne njegovog sudskog imuniteta (ovo odricanje mora biti izričito), 2) kad stupi u postupak ne pozivajući se na svoj sudski imunitet, 3) kad sam pokrene sudski postupak pred sudom države u kojoj je akreditovan. Postojeći sudski imunitet ne oslobađa diplomatskog agenta od sudstva države koja ga je akreditovala tako da se u toj državi protiv njega može voditi bilo koji pravni postupak (videti član 31. stav 4. Bečke konvencije o diplomatskim odnosima). Odricanje od privilegija i imuniteta predviđa i Bečka konvencija o konzularnim odnosima (član 45). U cilju razrešenja određenih spornih odnosa u kojima su učesnici lica koja uživaju sudski imunitet i građani države u kojoj su oni akreditovani, svakako da dolazi u obzir i svaki oblik vansudskog rešavanja koje se zasniva na dobrim namerama i volji da se prevaziđe postojeći problem.
Diplomatski i konzularni predstavnici dužni su da poštuju propise države u kojoj su akreditovani. Ova država može, u svako doba i bez obrazloženja, da oglasi diplomatskog agenta ili konzularnog funkcionera za nepoželjnu ličnost (persona non grata) usled čega biva opozvan sa svoje funkcije (član 9. Bečke konvencije o diplomatskim odnosima i član 23. Bečke konvencije o konzularnim odnosima).
Imunitet članova porodice. Kaznenopravni i građanskopravni imunitet uživaju i članovi porodice diplomatskog agenta pod uslovom da nisu državljani države kod koje se akredituje a pod istim uslovom određene privilegije i imunitete može da uživa i administrativno-tehničko osoblje misije, poslužno osoblje i privatna posluga diplomatskog agenta.
Nepovredivost prostorija misije. Zgrade ili delovi zgrada u kojima je smeštena diplomatska misija, kao i okolno zemljište koje se koristi za poslove misije, bez obzira na vlasnika, kao i rezidencija šefa misije imaju imunitet od svakog izvršenja (član 22. Bečke konvencije o diplomatskim odnosima), jer se smatra da su te prostorije i zemljište neophodni za obavljanje funkcija misije Na primer, Bečka konvencija o diplomatskim odnosima predviđa da prostorije misije, nameštaj i drugi predmeti koji se u njima nalaze, kao i prevozna sredstva misije, ne mogu biti predmet nikakvog pretresa, revizije, zaplene ili mere izvršenja (član 22. stav 3). Odredbe o tome ima i Bečka konvencija o konzularnim odnosima, Bečka konvencija o predstavljanju država njihovim odnosima s međunarodnim organizacijama univerzalnog karaktera i dr.tako da se ovde radi o tzv. funkcionalnom imunitetu a ne o izuzeću iz razloga eksteritorijalnosti. Prema Bečkoj konvenciji o konzularnim odnosima i prostorije konzulata su nepovredive ali njihov izvršni imunitet (član 31) je uži od onog koji je predviđen u Bečkoj konvenciji o diplomatskim odnosima.

4. IMUNITET MEĐUNARODNIH ORGANIZACIJA I NJENIH FUNKCIONERA

Sudski imunitet međunarodnih javnih organizacija, koje imaju nadnacionalni karakter, regulisan je višestranim međunarodnim ugovorima. U načelu, njihov položaj u tom pogledu upodobljava se sudskom imunitetu stranih država jer obavljaju javne funkcije za celu ili za deo međunarodne zajednice. Međutim, njihov pravni položaj nije jedinstveno rešen, jer između ovih organizacija postoje znatne razlike (neke imaju univerzalan značaj, neke se organizuju na specijalnoj ili na regionalnoj osnovi, razlikuju se i po vrsti svoje aktivnosti: političke, finansijske, privredne, i dr.). Sudski imunitet potpun ili nepotpun uživaju zavisno od toga kako je određen njihov pravni položaj u međunarodnom ugovoru kojim su osnovane ili kojim ga naknadno reguliše..
Organizacije Ujedinjenih nacija uživaju imunitet određen Poveljom UN i Konvencijom o privilegijama i imunitetima Ujedinjenih nacija od 13. februara 1946. godine. Po tim međunarodnim aktima, organizacije Ujedinjenih nacija uživaju u državama članicama sve imunitete i druge privilegije potrebne za nesmetano vršenje njihovih funkcija. I druge međunarodne javne organizacije uživaju sudski imunitet, zavisno od toga kako je njihov položaj određen u međunarodnom ugovoru, ugovoru o njihovom osnivanju, sedištu ili u njihovom statutu.
Funkcioneri međunarodnih javnih organizacija spadaju takođe u krug povlašćenih lica koja, u skladu sa pravilima međunarodnog prava, uživaju imunitet.
Tu se pre svega ističu funkcioneri Ujedinjenih nacija čiji je položaj uređen Konvencijom o privilegijama i imunitetima UN. Po toj konvenciji, generalni sekretar UN, njegovi pomoćnici i drugi visoki funkcioneri UN uživaju potpuni sudski imunitet jednako kao i šefovi diplomatskih misija.
Konvencija inače deli celokupno osoblje UN u tri kategorije određujući svakoj od njih različit obim imuniteta i drugih privilegija.
Funkcioneri specijalizovanih agencija UN, regionalnih organizacija, kao i stručnjaci međunarodnih javnih organizacija pod pokroviteljstvom Ujedinjenih nacija, uživaju određeni funkcionalni imunitet predviđen u Konvenciji o privilegijama i imunitetima UN, zatim u Konvenciji o privilegijama i imunitetima specijalizovanih ustanova od 21. novembra 1947. godine. Odredbe o imunitetu nalaze se i u statutima tih organizacija i u ugovorima o njihovom sedištu. Prema članu 19. Statuta Međunarodnog suda pravde i članovi tog suda takođe uživaju sudski imunitet za vreme vršenja svoje funkcije. Po članu 48. Rimskog statuta Međunarodnog krivičnog suda (ICC) od 17. jula 1998. godine, sudije, tužioci, savetnici i druga lica uživaju sudski imunitet na teritoriji svake države-članice, u skladu sa međunarodnim Sporazumom o povlasticama i imunitetima Međunarodnog krivičnog suda (2002), o čemu će docnije biti reči.
Šef misije i članovi diplomatskog osoblja misije država pri Ujedinjenim nacijama, njenim specijalizovanim ustanovama i drugim međunarodnim organizacijama, uživaju puni diplomatski imunitet od krivičnog sudstva države sedišta (član 30. Bečke konvencije o predstavljanju država u njihovim odnosima sa međunarodnim organizacijama univerzalnog karaktera od 14. marta 1975. godine). Oni uživaju i imunitet od građanskog i upravnog sudstva, sem izuzetaka koji su identični sa izuzecima u članu 31. Bečke konvencije o diplomatskim odnosima.
Imunitet od građanskog i krivičnog sudstva uživaju takođe i stranci koji u svojstvu šefova ili članova državnih delegacija dolaze u Srbiju, radi pregovaranja u cilju zaključenja bilateralnih i multilateralnih međunarodnih ugovora.
Specijalne misije koje jedna država upućuje u drugu, uz njenu saglasnost, šefovi i članovi tih misija, uživaju takođe posebne privilegije i imunitete predviđene Konvencijom o specijalnim misijama od 16. decembra 1969. godine (Njujork).