POJMOVI

        "Denacionalizacija" (engl. denationalization, nem. Entnationalisierung, franc. dénationalisation) označava proces vraćanja privatnim vlasnicima imovine (u naturalnom obliku ili u vidu novčanog obeštećenja) koja im je oduzeta na osnovu propisa o agrarnoj reformi i kolonizaciji, konfiskaciji i sekvestraciji, nacionalizaciji i delom, eksproprijaciji.

        U istom značenju koriste se i termini "reprivatizacija" i "restitucija". Reprivatizacija (engl. reprivatization, nem. Reprivatisierung, franc. reprivatisation) je pojam oživljen u postsocijalistickom periodu, kojim se označava ponovna privatizacija državnih, odnosno društvenih imovinskih dobara koja su nekada bila u režimu privatne svojine.

        Restitucija (engl. restitution, nem. Restitution, franc. restitution), kao klasični pravni institut, označava uspostavu ranijeg stanja u imovini nekog lica, onakvog kakvo je bilo pre nekog štetnog događaja, odnosno, ovde, akta oduzimanja, i odnosi se, pre svega, na vraćanje imovine u naturalnom obliku.

        Denacionalizacija se u svom usko semantičkom smislu odnosi na proces inverzan nacionalizaciji, ali se u legislativi i praksi uporednog prava ovim terminom, u širem smislu, označava i dekonfiskacija i restitucija/vraćanje bivšim vlasnicima imovinskih dobara i prava podržavljenih po raznim drugim osnovama, kao i obeštećenje za tu imovinu i privatizacija državne imovine. U tom širem smislu, iako ima mišljenja da je reprivatizacija egzaktniji pojam, ipak se cešće koristi izraz denacionalizacija, kao opštepoznat, već uobičajen, i kod nas naročito prepoznatljiv i asocijativan na period posle 1945. godine.

        Privatizacija i denacionalizacija su u postsocijalističkoj zbilji dva komplementarna pojma koja su zajedno nastala i koja zajedno moraju nestati. Ta genetska veza potiče iz praskozorja socijalizma kada je činom masovnog podržavljenja privatne imovine bez naknade, rođena buduća restitucija, odnosno denacionalizacija. Bez agrarne reforme, bez nacionalizacije, bez konfiskacije, bez sekvestracije - ne bi danas bilo ni privatizacije niti denacionalizacije. Da ondašnja država nije, kako se danas pokazalo: civilizacijski pogrešno i istorijski nesmotreno kolektivizirala privatno vlasništvo, problem privatizacije bio bi minoran i jednostavan jer bi se odnosio samo na "staro" i autohtono državno vlasništvo, dok problema denacionalizacije ne bi ni bilo.

ISTORIJAT DENACIONALIZACIJE U SRBIJI

        Pitanje denacionalizacije, ili restitucije i obeštećenja je neuralgično pitanje u Srbiji jer, i pored očigledne potrebe, Srbija nije, istovremeno kad i druge zemlje u tranziciji, preduzela pravne, materijalno-finansijske i organizacione korake u pravcu rešavanja imovinskog statusa velikog broja svojih građana kojima je merama nacionalizacije, konfiskacije, sekvestracije i nepravične eksproprijacije nakon drugog svetskog rata socijalistička država oduzela imovinu bez naknade.

        Prvi nacrt zakona o denacionalizaciji u Srbiji sačinjen je još 1995. godine, u okviru Kopaoničke škole prirodnog prava i verifikovan na Kopaoničkim susretima pravnika u decembru iste godine. Autor prvog nacrta Zakona o denacionalizaciji je advokat Vladimir Todorović iz Beograda, a tekst je objavljen u časopisu Udruženja pravnika Srbije "Pravni život" br. 10/1995. Nakon toga, pojavilo se još nekoliko verzija Nacrta u autorstvu raznih organizacija i pojedinaca.
Aktivnost na izradi zakona je nastavljena u okviru Ministarstva pravde Republike Srbije, u proleće 2001. godine, da bi nakon izvesnog zastoja, bila nastavljena početkom 2002. godine, u Ministarstvu finansija.

        Početkom 2002. godine, na pitanju povraćaja imovine i obeštećenju bivših vlasnika bile su angažovane dve radne grupe eksperata u organizaciji Ministarstva pravde Srbije: jedna koja je radila na izradi generalnog zakona o povraćaju nacionalizovane i na drugi način oduzete imovine, i druga koja je radila na izradi zakona i podzakonskih propisa o povraćaju imovine crkvama i verskim zajednicama. Sredinom 2002. godine obe radne grupe su okončale svoj rad. Prva je izradila nacrt ZAKONA O RESTITUCIJI I OBEŠTEĆENJU, a druga nacrt ZAKONA O VRAĆANJU IMOVINE CRKVAMA I VERSKIM ZAJEDNICAMA. Prvi Nacrt nije otišao u zakonsku proceduru, a nije ni drugi, ali je, ipak, nacrt Zakona o vraćanju imovine crkvama i verskim zajednicama javno obelodanjem i promovisan na skupu u hotelu "Interkontinental" u Beogradu, 10. juna 2002. godine, u prisustvu resornog ministra pravde, visokih predstavnika crkava i verskih zajednica i pravnih eksperata, koji su mu dali podršku.

        U maju 2006. godine Skupština Republike Srbije usvojila je tekst Zakona o vraćanju (restituciji) imovine crkvama i verskim zajednicama - videti: www.direkcijazarestituciju.org.
Nakon tog posebnog zakona, preostalo je da se donese opšti Zakon o denacionalizaciji, da bi Srbija, konačno, uredila i ta pitanja na svom tranzicionom putu ka Evropi.

        Početkom 2007. godine, nakon višemesečnog rada manje radne grupe na čelu sa ministrom-koordinatorom Ministarstva finansija dr Milanom Parivodićem sačinjen je nacrt Zakona o restituciji i obeštećenju koji uređuje i denacionalizaciju gradskog građevinskog zemljišta. Za očekivati je da taj Nacrt bude okosnica buduće denacionalizacije u Srbiji.