POREKLO
Ideja o postojanju posebne institucije koja se u društvu pojavljuje
kao svojevrstan čuvar prava građana ima svoje korene u dalekoj
prošlosti. Tokom devetnaestog i dvadesetog veka, razvoj koncepta
pravne države dovodi do postepenog uvođenja i razvoja posebnih
pravnih instrumenata u nacionalnim zakonodavstvima čiji je generalni
cilj ostvarivanje opšte zakonitosti i zaštita individualnih
prava i sloboda, pre svega u odnosu na odluke i radnje državne
uprave i službenih lica. Institucija ombudsmana potekla je iz
Švedska u kojoj je još na samom početku devetnaestog veka uvedena
tzv. institucija ombudsmana. U izvornom značenju reč Ťombudsmanť
označava Ťzastupnika, predstavnikať, dakle lice kome je povereno
da štiti nečija prava. Tek od polovine dvadesetog veka institucija
ove vrste počinje da nalazi mesto u pravnim sistemima drugih
zemalja. Sa jačenjem procesa demokratizacije, u poslednjoj deceniji
dvadesetog veka ova institucija postaje opšteprihvaćena, kao
bitan sastavni deo demokratskih procesa u jednoj zemlji i u
ovom trenutku je poznaje preko 130 zemalja sveta.
AKTIVNOST
"Ombudsman", "zaštitnik građana", "čuvar
zakonitosti" je specifična sui generis kontrolna institucija
koja vrši nadzor nad radom pre svega organa državne uprave,
javnih službi, organa lokalne samouprave, dakle nad radom onih
subjekata koji neposredno odlučuju o pravima i obavezama građana,
a čijim radom, odnosno neradom mogu biti povređena nečija zagarantovana
prava ili slobode. To nije ni organ uprave, ni sudski, ni zakonodavni
organ, kao ni organ instancione pravne kontrole i zato nema
ovlašćenja da donosi meritorne odluke o pravima i obavezama
građana, a njegove intervencije nemaju pravno obavezujuću snagu.
Njegova aktivnost se ispoljava u obliku mera upozorenja, ukazivanja,
davanja mišljenja, predloga i inicijativa. On predstavlja specifičan
vid spoljne, javne kontrole rada pre svega uprave, u funkciji
zaštite i unapređenja ostvarivanja sloboda i prava čoveka, pri
čemu deluje autoritetom svoje javne funkcije.
U pravnom sistemu Srbije ombudsman je do sada ustanovljen samo
na nivou teritorijalne autonomije (2002. godine odlukom Skupštine
AP Vojvodine ustanovljen je Pokrajinski ombudsman) i lokalne
samouprave (Zakonom o lokalnoj samoupravi 2002. godine predviđena
mogućnost da se u jedinici lokalne samouprave može ustanoviti
građanski branilac ombudsman).
NADLEŽNOST
Po zakonskoj definiciji, Zaštitnik građana je nezavisan državni
organ koji štiti prava i slobode građana, uključujući kako domaća
tako i strana fizička i pravna lica, i kontroliše rad organa
državne uprave, organa nadležnog za pravnu zaštitu imovinskih
prava i interesa Republike Srbije, kao i drugih organa i organizacija,
preduzeća i ustanova kojima su poverena javna ovlašćenja.
Nadležnost zaštitnika građana:
- ovlašćen je da kontroliše poštovanje prava građana, utvrđuje
povrede učinjene aktima, radnjama ili nečinjenjem organa uprave,
ako se radi o povredi republičkih zakona, drugih propisa i opštih
akata.
- ovlašćen je da kontroliše zakonitost i pravilnost rada organa
uprave.
- nije ovlašćen da kontroliše rad Narodne skupštine, predsednika
Republike, Vlade, Ustavnog suda, sudova i javnih tužilaštava.
- ovlašćen je da Vladi odnosno Skupštini podnese inicijativu
za izmenu ili dopunu zakona i drugih propisa i opštih akata,
ako smatra da do povrede prava građana dolazi zbog nedostataka
u propisima, kao i da inicira donošenje novih zakona, drugih
propisa i opštih akata, kada smatra da je to od značaja za ostvarivanje
i zaštitu prava građana.
- ovlašćen je da u postupku pripreme propisa daje mišljenje
Vladi i Skupštini na predloge zakona i drugih propisa, ako se
njima uređuju pitanja koja su od značaja za zaštitu prava građana.
- ovlašćen je da pokrene postupak pred Ustavnim sudom za ocenu
ustavnosti i zakonitosti zakona, drugih propisa i opštih akata
kojima se uređuju pitanja koja se odnose na slobode i prava
građana. je
- ovlašćen da javno preporuči razrešenje funkcionera koji je
odgovoran za povredu prava građana, odnosno da inicira pokretanje
disciplinskog postupka protiv zaposlenog u organu uprave koji
je neposredno odgovoran za učinjenu povredu i to ako iz ponovljenog
ponašanja funkcionera ili zaposlenog proizilazi namera da odbijaju
saradnju sa Zaštitnikom građana ili ako se utvrdi da je učinjenom
povredom građaninu pričinjena materijalna ili druga šteta većih
razmera.
- ovlašćen je, ako nađe da u radnjama funkcionera ili zaposlenog
u organu uprave ima elemenata krivičnog ili drugog kažnjivog
dela, da nadležnom organu podnese zahtev, odnosno prijavu za
pokretanje krivičnog, prekršajnog ili drugog odgovarajućeg postupka.
- ima pravo da obavi razgovor sa svakim zaposlenim u organu
uprave kada je to od značaja za postupak koji vodi.
- ima pravo nesmetanog pristupa zavodima za izvršenje sankcija
i drugim mestima na kojima se nalaze lica koja su lišena slobode,
kao i pravo da sa tim licima razgovara nasamo.
OVLAŠĆENJA
Organi uprave imaju obavezu da sarađuju sa Zaštitnikom građana
i da mu omoguće pristup prostorijama i stave na raspolaganje
sve podatke kojima raspolažu, a koji su od značaja za postupak
koji vodi odnosno za ostvarenje cilja njegovog preventivnog
delovanja, bez obzira na stepen njihove tajnosti, osim kada
je to u suprotnosti sa zakonom. Predsednik Republike, predsednik
i članovi Vlade, predsednik Skupštine, predsednik Ustavnog suda
i funkcioneri u organima uprave dužni su da prime Zaštitnika
građana na njegov zahtev najkasnije u roku od 15 dana
PODNOŠENJE PRITUŽBI
Svako fizičko ili pravno, domaće ili strano lice koje smatra
da su mu aktom, radnjom ili nečinjenjem organa uprave povređena
prava može da podnese pritužbu Zaštitniku građana. Zaštitnik
građana pokreće postupak po pritužbi građana ili po sopstvenoj
inicijativi. Pored prava na pokretanje i vođenje postupka, Zaštitnik
građana ima pravo da pružanjem dobrih usluga, posredovanjem
i davanjem saveta i mišljenja o pitanjima iz svoje nadležnosti
deluje preventivno, u cilju unapređenja rada organa uprave i
unapređenja zaštite ljudskih sloboda i prava.
IZBOR I SEDIŠTE
Zaštitnika građana bira Narodna skupština Republike Srbije,
a pre stupanja na dužnost polaže zakletvu. Za Zaštitnika građana
može biti izabran državljanin Republike Srbije koji ispunjava
sledeće uslove: da je diplomirani pravnik, da ima najmanje deset
godina iskustva na pravnim poslovima koji su od značaja za obavljanje
poslova iz nadležnosti Zaštitnika građana, da poseduje visoke
moralne i stručne kvalitete, da ima zapaženo iskustvo u zaštiti
prava građana. Zaštitnik građana ima četiri zamenika i posebnu
stručnu službu.
Sedište Zaštitnika građana je u Beogradu, s tim što on može
obrazovati kancelarije i van svog sedišta.
|
